Ιστορία μιας πόλης

Σε μια θαλάσσια περιοχή που για αιώνες έκρυβε τα μυστικά της κάτω από την επιφάνεια, στην Αργολίδα, εντοπίστηκε ένα από τα σημαντικότερα ναυάγια της ελληνικής προϊστορίας: το Ναυάγιο των Ιρίων. Ένα βυθισμένο πλοίο, φορτωμένο με εμπορεύματα, έγινε μια μοναδική χρονοκάψουλα που φωτίζει τις θαλάσσιες διαδρομές, τις εμπορικές ανταλλαγές και τις επαφές των κοινωνιών του Αιγαίου κατά την Εποχή του Χαλκού.

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον Χρήστο Αγουρίδη, ναυτικό αρχαιολόγο, και εξηγεί γιατί τα Ίρια αποτέλεσαν σημείο-κλειδί για τη θαλάσσια αρχαιολογική έρευνα, ως ένα πραγματικό «θησαυροφυλάκιο» ναυαγίων. Η κουβέντα επεκτείνεται στον τρόπο εργασίας που οδήγησε στην ανακάλυψή του, στην ιδιαίτερη σημασία του του σε σχέση με άλλα πλοία της ίδιας περιόδου αλλά και στις πληροφορίες που μας δίνει για το εμπόριο και τις θαλάσσιες επαφές του προϊστορικού Αιγαίου, ανασυνθέτοντας ίσως τα αρχαία εμπορικά δίκτυα της εποχής. Φυσικά, ένα μεγάλο μέρος της συζήτησης στρέφεται στις προκλήσεις που αντιμετώπισαν οι ερευνητές κατά την υποβρύχια ανασκαφή και στο αν και κατά πόσο ο βυθός της περιοχής να κρύβει άγνωστα ακόμα μυστικά.

Ο Χρήστος Αγουρίδης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Οικονομικά και Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης με υποτροφία του Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης. Βρίσκεται στο στάδιο εκπόνησης της διδακτορικής του διατριβής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Είναι Αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών, στο οποίο διετέλεσε Γενικός Γραμματέας από το 2000 έως το 2022.

Κάτω από το σύγχρονο Καματερό, εκεί όπου η καθημερινότητα της πόλης μοιάζει να έχει σβήσει τα ίχνη του παρελθόντος, η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως ένα σιωπηλό, αλλά εξαιρετικά σπουδαίο σύνολο ευρημάτων: το ρωμαϊκό νεκροταφείο που αποκαλύφθηκε το 2008. Οι ταφές, τα κτερίσματα και τα ίχνη των ανθρώπων που έζησαν και πέθαναν στην περιοχή συνθέτουν ένα πολύτιμο παλίμψηστο μνήμης, ιστορίας και κοινωνικών πρακτικών.

Ποια ήταν η θέση του Καματερού στην αρχαιότητα και τι γνωρίζαμε μέχρι πρόσφατα για τις αρχαιότητες της περιοχής; Πώς έγινε η ανακάλυψη του ρωμαϊκού νεκροταφείου το 2008; Τι είδους τάφοι εντοπίστηκαν στην ανασκαφή και ποια ήταν τα σημαντικότερα κτερίσματα που βρέθηκαν θαμμένα στη γη; Ανάμεσα στα ευρήματα, υπάρχει μια μαρμάρινη ταφική στήλη που βρέθηκε σε δεύτερη χρήση: γιατί έχει τόσο μεγάλη αξία; Τι μπορούμε να συμπεράνουμε για την εξέλιξη της περιοχής από τους κλασικούς χρόνους έως τη ρωμαϊκή εποχή; Τέλος, ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει σήμερα η αρχαιολογική έρευνα σε μια τόσο πυκνοκατοικημένη περιοχή και τι σημαίνει για τους κατοίκους του Καματερού το ότι υπάρχει ένα ρωμαϊκό νεκροταφείο «κρυμμένο» κάτω από τον σύγχρονο αστικό ιστό;

Η Σταματία Κατσανδρή είναι αρχαιολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Από το 2001 εργάσθηκε σε σωστικές ανασκαφές σε διάφορες περιοχές της Αττικής, στην επανέκθεση της Αρχαιολογικής Συλλογής Αχαρνών, στην υλοποίηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς και στην επιμέλεια κειμένων προς δημοσίευση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής.

Από το 2010 είναι αρχαιολόγος του υπουργείου Πολιτισμού, αρμόδια για τις αρχαιότητες περιοχών των βορείων προαστίων της Αττικής, και από το 2018 για τις αρχαιότητες των δήμων Αχαρνών και Αγίων Αναργύρων-Καματερού.

Πόσοι γνωρίζουμε ότι στο Πικέρμι έχει αποκαλυφθεί ένας από τους σημαντικότερους παλαιοντολογικούς θησαυρούς της Ευρώπης; Τα απολιθώματα της περιοχής αφηγούνται την ιστορία ενός κόσμου που υπήρχε πριν από εκατομμύρια χρόνια, κατά το Μειόκαινο, όταν το περιβάλλον, το κλίμα και η πανίδα ήταν εντελώς διαφορετικά από τα σημερινά.

Η γεωλόγος-παλαιοντολόγος Διονυσία Λιακοπούλου συζητά με την Αγιάτη Μπενάρδου για τα ευρήματα που έχουν εντοπιστεί στο Πικέρμι. Πρόκειται για πλήθος απολιθωμένων σπονδυλωτών, κυρίως θηλαστικών, που αποκαλύπτουν μια πλούσια και ποικιλόμορφη πανίδα.

Πόσο παλιά είναι τα απολιθώματα που έχουν βρεθεί στην περιοχή και τι μας λένε για το παρελθόν; Πώς συνδέονται οι έρευνες στο Πικέρμι με την κατανόηση της εξέλιξης των ζώων στην Ευρώπη; Και τι μας αποκαλύπτει η «πανίδα του Πικερμίου» για το κλίμα και το περιβάλλον εκείνης της εποχής;

Η Διονυσία Λιακοπούλου είναι γεωλόγος-παλαιοντολόγος, διδάκτωρ Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος (ΕΚΠΑ). Σπούδασε στο Τμήμα Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ και στο Πανεπιστήμιο της Λιλ στη Γαλλία, στον τομέα της Παλαιοκλιματολογίας και Παλαιοντολογίας. Σήμερα εργάζεται ως συνεργάτιδα στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης» συζητάμε για την άγνωστη ιστορία των συγκοινωνιών της πρωτεύουσας. Η Αθήνα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα είναι μια πόλη που προσπαθεί να εκσυγχρονιστεί, να επεκταθεί και να συνδεθεί. Στο επίκεντρο, οι πρώτοι σιδηρόδρομοι, τα τραμ και τα μεγάλα οράματα που άλλοτε υλοποιούνται και άλλοτε μένουν στα χαρτιά.

Μέσα από την αναδρομή στο παρελθόν αναδεικνύονται ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα: δημόσιο ή ιδιωτικό, ανάπτυξη ή συμφέροντα, μακροπρόθεσμο όραμα ή πολιτική σκοπιμότητα. Πόσο «σύγχρονα» είναι τελικά τα προβλήματα των υποδομών που αντιμετωπίζουμε σήμερα;

​

Τι μπορεί να μας πει ένα πλοίο που δεν έφτασε ποτέ στον προορισμό του; Και πώς ένα φορτίο που έμεινε για αιώνες στον βυθό γίνεται σήμερα κλειδί για να ξαναδιαβάσουμε την Ιστορία;

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας Πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου ταξιδεύει στο Μόδι, τη μικρή βραχονησίδα νοτιοανατολικά του Πόρου που έκρυβε κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα: ένα μυκηναϊκό ναυάγιο του 12ου αιώνα π.Χ., από την περίοδο που ακολούθησε την κατάρρευση των ανακτόρων και θεωρήθηκε για χρόνια εποχή σιωπής και παρακμής.

Μαζί με τον ειδικό στη Ναυτική Αρχαιολογία Χρήστο Αγουρίδη ακολουθούμε την πορεία της έρευνας από την πρώτη κατάδυση μέχρι την αποκάλυψη του φορτίου: πιθαμφορείς, υδρίες, αγγεία και αντικείμενα καθημερινής χρήσης που παρέμειναν ανέγγιχτα στον βυθό για περισσότερα από τρεις χιλιετίες. Ο ίδιος εξηγεί πώς λειτουργεί μια ενάλια ανασκαφή, ποιες είναι οι δυσκολίες της εργασίας στα 40 μέτρα βάθος και πώς τεχνολογίες όπως τα φωτομωσαϊκά υψηλής ακρίβειας και οι τρισδιάστατες αποτυπώσεις επιτρέπουν σήμερα στους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν έναν χαμένο κόσμο.

Πάνω απ’ όλα, όμως, το Μόδι αφηγείται κάτι βαθύτερο: ότι ακόμη και όταν ένας πολιτισμός καταρρέει, οι άνθρωποι συνεχίζουν να ταξιδεύουν, να ανταλλάσσουν αγαθά και να αναζητούν νέες διαδρομές. Και μερικές φορές, η Ιστορία δεν σώζεται στη στεριά, αλλά στον βυθό.

Ο Χρήστος Αγουρίδης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Οικονομικά και Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, με υποτροφία του Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, με εξειδίκευση στη Ναυτική Αρχαιολογία και το θαλάσσιο εμπόριο στη Μεσόγειο κατά την Εποχή του Χαλκού.

Υπηρέτησε ως καταδυόμενος αρχαιολόγος στο υπουργείο Πολιτισμού από το 1989 έως το 2024 και είναι αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών. Έχει διευθύνει σημαντικές χερσαίες και υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες, ενώ από το 2009 διευθύνει την ανασκαφή του μυκηναϊκού ναυαγίου στο Μόδι, κοντά στον Πόρο.